طاق سنگی شیرین و فرهاد ایوان و افتخاری دیگر
پيشينه تاريخي و موقعيت جغرافيايي استان ايلام:
پيشينه استقرار در اين حوزه فرهنگي ،تاريخي به استناد مطالعات و كاوشهاي باستانشناسي صورت گرفته در آن-ـ بخصوص در تپه هايي چون ؛ علي كش، چغا سفيد ، سبز،خزينه و...در دهلران و كزآبادو چشمه ماهي در هليلان درهزاره هاي پيش از تاريخ وكاوشهاي منسجم در قبرستانهاي دوران تاريخي ؛ وركبود ،جوب گوهر كل نسار ، بردبال و... و كاوش در شهر تاريخي دره شهر مربوط به قرون اوليه اسلامي ـ پيشينه تاريخي آن را از هزاره هشتم ق.م تا قرون اوليه اسلامي به صورت تداوم دوره ها به اثبات رسيده است.
استان ايلام فروزان از تمدن دير پاي سرزمين ايلام باستان است. اين استان بخشي از تمدن ايلام قديم بوده كه حدود 3000 ق.م بوجود آمده كه در اين دوران تا سال 640 ق.م به حيات خود ادامه داده است و در دوران طلايي خود از اقتدار خاصي برخوردار بوده است. ايلام كه در كتيبه هاي بابلي (آلام يا آلامتو) آمده است به قولي معني كوهستان يا (كشور طلوع خورشيد) را ميدهد.
در دوران ماد ،هخامنشي، سلوكي واشكاني اين سرزمين به جهت همسايگي باحوزه هاي همدان كردستان كرمانشاه لرستان واز همه مهمتر قرار گرفتن در آغوش شوش(خوزستان) داراي آثاري مربوط به اين دوران بوده كه متاسفانه پژوهشهاي آنچناني در اين زمينه صورت نگرفته است. ايلام در دوران ساساني به جهت نزديكي به تيسفون پايتخت ساسانيان ومحل گذربه داخل كشورداراي بيشترين آثارمربوط به اين دوران بوده است.در عهد ساسانيان سرزمين ايلام امروزي را ايالت هاي مهرجانقذق با مركزيت سيمره و ماسبذان با مركزيت سيروان تشكيل داده بود كه پس از تصرف مسلمين اعراب آنرا سرزمين جبال يا كوهستان ناميدند.
ايالت جبال با مركزيت سيمره جزء حيطه حكومتي بغداد و بصره بوده كه تا نيمه اول قرن چهارم هجري به حيات خود ادامه داده كه پس از وقوع زلزله اي به سال 334ه.ق براي هميشه از بين رفت.و تا دوران قاجاريه اطلاعي از آن در دست نيست كه در اين دوره با ورود حسين قلي خان ابوقداره به منطقه پشتكوه وپسرش غلامرضاخان بعنوان والي بار ديگراين منطقه رونق گرفت.
استان ايلام سرزميني است كه در غرب كشور واقع شده وبا استانهاي كرمانشاه در شمال، لرستان درغرب وخوزستان در جنوب همسايه مي باشد. در بخش غربي با 425كيلومتر مرز مشترك با كشور عراق هم مرز مي باشد.استان ايلام با مختصات جغرافيايي 42/45 تا 10/48 طول شرقي از نصف النهار گرينويچ و58/31 تا 15/34 عرض شمالي از استوا واقع شده است.
مساحت كل استان 19044 كيلومترمربع بوده كه قسمتهاي عمده آن كوهستاني وداراي منابع غني و شكارگاههاي حفاطت شده مي باشد. كوههاي مرتفع وپوشش جنگلي مناسب، رودخانه هاي پر آب ودشتهاي پست و كم ارتفاع باعث گرديده كه فصول سال در اين منطقه چنان به هم آميخته اند كه مناطق گرمسيري، سردسيري و معتدلش در آغوش همديگرند.
استان ايلام داراي شش شهرستان به نام آبدانان- ايوان- ايلام- شيروان چرداول-مهران و دهلران بوده كه مركز آن شهر ايلام مي باشد.
ايوان غرب در موقعيت جغرافيايي 19/46 طول شرقي و59/33 عرض شمالي در غرب كشور و در شمال غربي استان ايلام واقع شده كه متوسط ارتفاع آن از سطح دريا 1170 متر مي باشد. اين منطقه از شمال به گيلان غرب كرمانشاه، از جنوب به بخش چوار، از شرق به شيروان چرداول واز غرب به كشور عراق منتهي ومحدود مي شود .اين شهرستان داراي دو بخش مركزي و زرنه مي باشد.
بخشي از حوزه استحفاظي اين شهرستان در دشتي واقع شده واز هر طرف محصور در ارتفاعات بوده كه طول تقريبي اين دشت 36 كيلومتر و عرض آن بين 3 تا6 كيلومتر مي باشد. باتوجه به كوهستاني بودن منطقه، آب وهواي آن معتدل و هرساله بارندگي قابل ملاحظه اي به همراه دارد.
همانطور كه عنوان گرديد ايوان محصور در ارتفاعات بوده كه مهمترين آنها شامل : كوه مانشت(Manesht) در شرق- كوه بانكول(Bankul) در شمال- كوه شيره زول(Sharahzul) در جنوب وكوه كاتوره(Katwrah) در جنوب شرقي ميباشد.
رودخانه كنگير(Cangir) تنها رودخانه دائم و پر آب منطقه بوده كه از چشمه سراب بازان سرچشمه گرفته و پس از گذشتن از دشت ايوان به طرف سومار جريان داشته و پس از آن وارد خاك عراق مي شود. به دليل موقعيت ويژه واهميت اين رودخانه در دشت ايوان بيشتر استقرارهاي تاريخي در اين دشتدر حاشه آن بوجود آمده اند بصورتي كه در حال حاضر نيز شهر ايوان ومراكز بخش وهمچنين اكثر روستاها در اين مسير قرار گرفته اند.خانم فريا استارك در هنگام ورودش به ايوان در توصيف اين رودخانه در سفرنامه خود آورده است كه؛(... رودخانه كنگير از زير انبوهي از ني هاي بلند شده بوده، كه بلندي ني ها از مرد اسب سواري كه كنارشان قرار مي گرفت بيشتر بود...)
علاوه بر اين رودخانه هاي و چشمه هاي ديگري نيز در جاي جاي اين منطقه به نامهاي ؛ كوشك- سرته زن- چشمه سفيد- كوريس- هلشي- خوران- دويران- سرتنگ وزرنه وجود دارند كه همگي قابل شرب هستند.
مطالعه ژئومورفولوژي منطقه ايوان:
منطقه مورد مطالعه جزئي از حوزه وسيع زاگرس بوده و چين خوردگيهاي موجود در منطقه به تبعيت از روند چين خوردگيهاي زاگرس داراي روند شمال غرب- جنوب شرقي مي باشد. چين خوردگيها معمولاً فشرده ونزديك به هم بوده و سطح محوري چين اكثراً عمودي است.تشكيلات آهكي باعث ايجاد ارتفاعات نسبتاً بلند در منطقه شده است بطوريكه بلندترين نقطه ارتفاعي منطقه، كوه مانشت با ارتفاعي حدود 2300 متر وپست ترين نقطه ارتفاعي منطقه با ارتفاع 1080 متر از سطح دريا مي باشد.
تنها دشت موجود در منطقه، دشت ايوان- زرنه بوده كه با عرض كم وطول زياد در جهت جنوب شرق- شمال غرب گسترده است. دشت در يك سين كلاين تشكيل شده وآهك هاي آسماري از طرفين با شيب حدود 20 درجه در زير دشت ادامه مي يابند. در قسمتهايي از نواحي غربي دشت تپه ماهورهايي از جنس گچ ومعادن كه مربئط به تشكيلات گچساران مي باشد، مشاهده مي شوند.
در ارتفاعات آهكي اطراف دشت يك سري دره هاي بزرگ مشاهده مي شود كه به تعداد زياد حدوداً عمود بر محور چين ها قرار دارند و نمايانگر فعت بودن عوامل فرسايشي و انحلال در منطقه و در نتيجه ايجاد مورفولوژي خاص در ارتفاعات مي باشد بطوريكه در زمان چين خوردگي منطقه، با توجه به جنس نامقاوم آهكي تشكيلات يكسري درزهاي عمود بر چين خوردگيها ايجاد شده است و اغلب چشمه هاي پر آب منطقه از داخل اين دره ها ظاهر شده اند. علاوه بر اين در پاي ارتفاعات اطراف دشت، مخروطه افكنه هاي فراواني ديده مي شوند كه نشان دهنده فعال بودن عوامل هوازدگي و فرسايش در منطقه است. كه اين هوازدگي وفرسايش در تنگه كوشك كاملاً مشهود مي باشد.
موقعيت جغرافيايي وطبيعي بناي طاق شيرين وفرهاد:
در موقعيت جغرافيايي با مختصات ۴۵/۰۱/۰۴۶:N و ۵۵/۵۹/۳۳ :E برروي نقشه توپوگرافي 1:50.000 ودر ارتفاع 1070 متري از سطح دريا و در تنگه اي موسوم به كوشك، در منطقه اي كاملاً كوهستاني و درحاشيه غربي رودخانه دائمي كوشك بنايي فرهنگي، تاريخي وجود دارد كه بنام" طاق شيرين وفرهاد" خوانده ميشود.اين اثر تاريخي در 40 كيلومتري شرق شهر ايوان و 7 كيلومتري جنوب شرقي روستاي چهل زرعي از توابع بخش زرنه و در نزديكي جادهء ارتباطي ايوان _ سومار واقع شده است. بناي مذكور از نظر قرارگيري نسبت به جاده آسفالته در سطحي پايين تر و در ضلع غربي رودخانه كوشك كه در تنگه جاري است قرار دارد. اين بنا در انتهاي تنگه يعني جايي كه عوارض طبيعي تنگه( صخره هاي دو طرف جاده) گسترده ترو از هم فاصله گرفته اند قرار دارد.
وجه تسميه و اطلاق نام طاق شيرين وفرهاد به بنا:
محل وقوع اثر، مكاني است كه در گويشهاي محلي نيز به همين نام خوانده مي شود. بدين معني كه نام و نماد طاق معرف منطقه بئده، به صورتي كه محل بنام طاق شيرين و فرهاد ويا طاق شيرين و فرهاد كوشك خوانده ميشود.
طبق روايات كه به صورت سينه به سينه نزد مرذم محل نقل مي گردد بناي طاق در موقع گذر شيرين وفرهاد از اين منطقه جهت استراحت شبانه ،فرهاد د ر كمتر از يك نيمه روز به جهت آسايش شيرين مبادرت به ساخت بناي مذكور مي نمايد . به همين دليل اكثر مردم محل بخصوص ريش سفيدان اين بنا را با نام طاق شيرين مي خوانند.
وضعيت زيست محيطي منطقه و مالكيت بنا:
اين بنا در پا دامنهء شرقي ارتفاعات صخره اي از نوع سنگهاي لاشه اي قرار گرفتهكه به علت قرارگيري در مسير فرسايش صخره هاي متلاشي شده، مدام در معرض مدفون شدن قرار داشته است.اين اثر تاريخي در محدوده منابع طبيعي و در منطقه گومسيري ايوان قرار داشته كه هنوز هم عشاير كوچرو از آن به عنوان منطقه قشلاقي از آن استفاده مي نمايند. نوع پوشش گياهي منطقه مرتع و نوع بافت خاك مكان و زمين پيرامون آن، شني سنگلاخي باشد.
مالكيت بنا دولتي و درپلاك 28 اصلي منابع طبيعي قرار گرفته است. نزديكترين محل سكونت به آن ــ سوا از منطقه نظامي ارتش در بخش شرقي تنگه ــ روستاهاي ويله و چهل زرعي در 5 و 7 كيلومتري در شمال شرقي آن و در ابتداي تنگه كوشك مي باشند.
مشخصات بناي طاق شيرين و فرهاد:
همانگونه كه قبلا" ذكر گرديد اين بناي تاريخي كه با نام طاق شيرين و فرهاد خوانده مي شود از نوع طاقهاي سنگي است و رو به جنوب شرقي بر پا دامنه كوه قرار كرفته ، كه به علت قرارگيري در مسير فرسايش صخره هاي متلاشي شده در زير تلنباري از خاك وشن مدفون گرديده بود كه دراولين فصل مرمت بنا در 1379 طي برنامه اي پژوهشي ومرمتي از زير خاك بيرون آورده شد.
اساس اين بنا را طاقي سنگي با پلاني مربع شامل شده كه اطلاق نام طاق به اين بنا، عبارت از يك اتاقك نيمه زير زميني است كه به طول cm320 و عرض cm290 و ارتفاع cm220 از كف طاق ساخته شده است. كه درسطح تحتاني ديوار شمالي آن دريچه اي با پوشش بدون دور( تخت) به ابعاد cm 100× 145× 64 تعبيه شده است. ورودي بنا در بخش جنوب شرقي با پوشش بدون دور( تخت) و به ابعاد Cm 125 ×130 ×80 ساخته شده است. تفاوت اين بنا با ديگر بناهاي همعصر و مطالعه شده در شيوهء ساخت آن مي باشد بدين صورت كه ابتدا محل احداث بنا در شيب طبيعي كوهپايه انتخاب، سپس سطح شيب دار را رو به شرق برش داده و بيش از نيمي از بنا را در درون برش ايجاد شده احداث نموده اند. تنها بخش بيروني بنا شامل سقف پلكاني و دو طرف درگاه داراي منظر بيروني مي باشد. ديوارهاي بنا در سه جهت شمال، جنوب وغرب محصور در برش احداث شدهء تپه بوده بصورتي كه بخش تراش خوردهء سنگها در نماي داخلي و بخش نتراشيده در برش ديواره قرار گرفته است. نوع طاق بنا را طاق آهنــگ يا كهـــواره اي تشكيل داده كه اين طاقها خاص دوران تاريخي( ساساني) ميباشـد.
مصالح ساخت اين بنا را تماما" سنگهاي حجيم تراش خورده تشكيل داده كه به صورت خشكه چين و بدون ملاط و به صورت رج رج بر روي هم قرار داده اند. برش دادن تپه نيز بخاطر وضعيت ساخت بنا و عدم ريزش آن بوده است.
پس از احداث ديوارها، با يك حركت دقيق و محاسبه شدهء هند سي و معمـاري در ارتفـاع cm 110 خيز طاق شروع و پوشش بنا را با قرار دادن سنگهاي تراش خورده بصورت عمود در كنار هم بصورت طاق گهواره اي يا آهنگ در ارتفاع cm 220 بوجود آورده اند.در بنا طاق مذكور ،معماران با بكار بردن 175قطعه سنگ تراش خورده فقط ديوارها و طاق گهواره اي را احداث نموده اند.سنگهاي بكار رفته در بنا در هر رج، درارتفاع يكسان و در يك خط تراش خورده اند.سنگها بدون ملاط،زبانه و يا چفت و بند بر رئي هم قرار گرفته كه در اندازه هاي طولي با هم متفاوت مي باشند.
بزرگترين قطعه سنگ بكار رفته در اين بنا ، در سردر در ابعاد cm 72 ×55 ×132 و كوچكترين آن به ابعاد cm 24× 26 در ديواره بنا بكار رفته است. بناي طاق در فضاي داخلي كاملا" يكنواخت، ساده و بدون هرگونه تزئيني بوده است. در سطح داخلي بنا در حال حاضر كفي موجود نمي باشد فقط در بخش نعل درگاهي پوششي از سنگهاي تخت لاشه اي از جنس صخره هاي بالا دست بنا پوشيده شده است. به همين منظور گمانه اي درضلع شمال غربي سطح داخلي بنا در مجاورت ديوارهاي شمال و غرب ايجاد گرديد، كه كفي بدست نيامد. براساس شواهد موجود احتمالاً كف بنا چون نعل درگاهي از سنگهاي لاشه اي تخت كف سازي نموده اند. كف كنوني بنا شامل شن وخاك به صورت فشرده و گوبيده شده مي باشد.
آنچه كه در اين بنا قابل توجه بوده و عظمت آن را دو چندان مي نمايد و شيوهء معماري آن را منحصر به فرد نموده است، تغيير حالت پشت بام طاق ازهلالي به حالت مسطح و يثكنواخت بوده كه اين مهم معماري بنا را خيره كننده نموده است. پشت بام پلكاني بنا قبل از خاكبرداري آن، در زير لايه هايي از خاك و شن كاملاً مدفون بود كه پس از خاكبرداري و پاكسازي اين قسمت، بخش ناچيزي ولي در عين حال با اهميت شامل سه قطعه سنگ در دو رديف( سنگهاي رج ائل ودوم پشت بام) بدست آمد كه با الگو گرفتن از اين قسمت باقيمانده و بررسي دقيق سنگهاي جمع آوري شده در حين خاكبرداري ، ديگربخشهاي پشت بام باز خواني و احياء گرديد.با بازخواني و احياء پشت بام بنا مشخص گرديد كه معماران دور تا دور بنا را به منظور جمع نمودن وخارج كردن زمختي و ديد نامناسب منظر بيروني طاق گهوارهاي با ايجاد يك مربع كامل در حاشيه طاق گهواره اي در پشت بام بنا به ابعادcm 530 × 530 و در ارتفاع cm 180 از كف بنا پوشش پشت بام ربه صورتيك پوشش پلكاني شامل چهار پله بر روي هم بوجود آورند.
در رديف دوم و سوم پلكان ، سنگها نسبت به رديف زيرين cm20 تا 19 به طرف داخل عقب نشيني دارند.اين فاصله در هر دو رديف با قلم شانه اي در يك خط افقي بصورت سرتاسري ايجاد شده است.در رديف چهارم كه آخرين رديف مي باشد ضمن رعايت همه موارد مذكئر از سنگهاي نسبتاً بزرگتري استفاده كرده اند. با اين تفاوت كه عقب نشيني اين رديف از سنگها cm 5 مي باشد.علاوه بر اين سنگهاي رديف آخر داراي آب پرهاي حجاري شده اي بوده كه كاملاً پردازش شده و آنرا صيقل داده اند.علاوه بر اين در سطح فوقاني اين رديف از سنگها، آثار بستهايي فلزي از نوع دم چلچله اي ديده مي شود كه هدف معماران از اجراي آن تثبيت سنگها و استحكام پشت بام بنا بوده است.
در بخش غربي پشت بام بنا به فاصله ي cm 150از پلكان رديف اول در مجاورت برش ايجاد شده در تپه به ارتفاعcm 150 ديواري به طول 8 متر در جهت شمال به جنوب با استفاده از قلوه سنگ رودخانه اي و ملاط شفته به منظور پيشگيري از ريزش ديوارهء برش تپه وفرسايش خاك بر اثر عوامل طبيعي بر روي بنا و مدفون شدن آن احداث گرديده است. اين ديواره نيز در بخشهايي آسيب ديده بود كه باز سازي و مرمت گرديد.
تاريخچه بنا:
در طي بررسي و شناسايي صورت گرفته به سرپرستي نگارنده، متاسفانه مواد فرهنگي كه قابل مطالعه ومقايسه با گونه هاي مطالعه شده باشد بدست نيامد تا تاريخ نگاري صورت گيرد. فقط تصوير تعداد اندكي سفال كه در حين خاكبرداري بنا بدست آمده بود موجود بوده كه فاقد طراحي نيز بوده اند كه آن نيز كفايت نكرد.عدم وجود اطلاعات در خصوص اين اثردر متون تاريخي مضاعف بر آن گرديد.با اين اوصاف تنها راه تاريخ نگاري آن ، مقايسه اين اثر با آثار مشابه مطالعه شده مي باشد. لذا با عنايت به المانهاي معماري اثر، مصالح ساخت وچگونگي اجراي آن وقابل مقليسه بودن اين بنا با بناهاي سنگي همگون مطالعه شده چون بناي تاريخي "پا طاق سرپل ذهاب " كرمانشاه و... كه بخصوص در غرب كشور در مسير راهها و گذرگاههاي اصلي و يا فرعي باستاني ساخته شده اند اين بناي تاريخي مربوط به "دوره ساساني " بوده كه با توجه به شرايط خاص آن مي تواند در قرون اوليه اسلامي نيز به حيات خود با حفظ كاربري ادامه داده باشد.
كاربري بنا:
با توجه به نوع بنا، شيوه ساخت آن و قرار گرفتن در يك گذر گاه سوق الجيشي ونظر به شناسايي دو پل تاريخي در جنوب بنا وداخل تنگه به اسامي پل يك دهنه شير پناه در تنگه كوشك وپل چهار دهنه اشرف آباد در نزديكي بخش سومار بر روي رودخانه كنگير، تنگه كوشك كه بناي مذكور در آن واقع شده است راه باستاني را شامل گرديده كه بعنوان يك مسير ميانبر كشور عراق را به كرمانشاه فعلي منتهي نموده است. اين راه فرعي كه به دليل اهميت آن دو پل در مسيرآن احداث گرديده است راهي است كه ازمسير باستاني قصر شيرين به مراتب كوتاهتر بوده است. با اين حال در شمالي ترين بخش اين تنگه ودر نقطه اي كاملا" استراتژيك بنايي را بوجود آورده كه چون بنا پاطاق سر پل ذهاب به عنوان يك بناي بين راهي جهت انجام كنترل اياب وذهاب وامورات مربوط به تردد وامنيت كاروانيان و چاپارخانه مورد استفاده قرار گرفته است. با استناد به موارد مذكور طاق شيرين و فرهاد يك بناي بين راهي است كه داراي اهميت ويژه و جايگاه بخصوصي در آن دوران برخوردار بوده است.
مطالعات و پژوهشهاي انجام شده در آن:
سوا از بررسي وشناسايي باستانشناسي اين حوزه و گمانه زني جزئي در سطح اين بنا توسط نگارنده متاسفانه تاكنون هيچگونه مطالعه وروشمند باستانشناسي به جهت ناشناخته بودن آن در كشور، در سطح اين بنا صورت نگرفته است. علاوه بر اين پرونده ثبتي اين اثر جهت ثبت در فهرست آثار ملي كشور تهيه كه با شماره 7969 بناي طاق شيرين وفرهاد در فهرست آثار ملي كشور در سال 1382 به ثبت رسيد.
نتيجه گيري:
منطقه ايوان به جهت شرايط بهينه زيست محيطي، كوهستاني بودن منطقه و مراتع بسيارو سهولت در دسترسي به دشت وكوهستان و وجود رودخانه هاي بسيار در جاي جاي آن بخصوص رودخانه عظيم و پر آب كنگير جاري در دشت ايوان در طول دوران تاريخي استقرارهاي موقت و دائم بسياري را در خود جاي داده است. بناي طاق شيرين وفرهاد نيز يكي از اين بناهاي منحصر به فرد بوده كه در منطقه كوهستاني ايواان به جهت موقعيت استراتژيك منطقه احداث گرديده است. اين بنا در نوع خود بي نظير بوده و تفاوت در نوع ساخت آن نسبت به ديگر بناهاي مشابه قابل توجه مي باشد.
با توجه به شيوه معماري ونوع ساخت بناو قابل مقايسه بودن با بناهاي سنگي همگون مطالعه شده بخصوص در غرب كشوركه در مسير راهها و گذرگاههاي باستاني ساخته شده اند (پاطاق كرمانشاه و...) قرارگرفتن بنا در تنگه كوشك يكي ازراههاي فرعي وميانبر باستاني كه با كشورعراق در ارتباط بوده و سهولت دراياب وذهاب ووجود دوپل تاريخي در مسير يادشده ، ميتوان به استناد به اين مدارك نتيجه گرفت كه بناي مذكور دردوران تاريخي بعنوان يك بناي بين راهي با كاربري خاص ساخته شده است كه با انجام مطالعات تكميلي در آن ،ميتوان به جايگاه بنا ونحوهء ارتباط راههاي اصلي و فرعي در اين دوران، دست يافت.
منابع ومآخذ:
ــــ پير نيا،حسن ـ تاريخ ايران باستان ـ ص 131
ــــ فرهنگ آباديهاي كشور جمهوري اسلامي ايران ـ ايلام ـ جلد 56 ـ ص 9 ـ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح
ــــ استارك، فرياـ سفرنامه الموت ـ لرستان و ايلام ـ ترجمه علي ساكي ـ ص 210
ــــ نوزري ،شهرام ـ مطالعه زمين شناسي و جغرافيايي ايوان ـ پايان نامه كارشناسي ارشد دانشگاه اصفهان ـ سال1379
ــــ محمدي، آيت ا... ـ جغرافياي تاريخي ايوان غرب ـ چاپ اول 1376 ـ مؤلف ناشر ـ چاپ نهضت
ــــ پيراني ـ بيان ـ گزارش بررسي وشناسايي باستانشناسي حوزه ايوان فصل اول ودوم ـ 1381، 1380
ــــ سنايي نژاد، علي ـ گزارش مرمت طاق شيرين و فرهاد ـ فصل دوم ـ1380
